ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيءَ جي ياد ۾

Hyder bux jatoi

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيءَ جي ياد ۾

عزيز ناريجو
……………

مون سي ڏٺا ماء، جنهين ڏٺو پرينء کي
انهين سندي ڪاء، ڪري نه سگهان ڳالهڙي
…. شاه
……………

مون کاهوڙي لَکِيا، سُمهن ڪِين پَئِي
سَمَرُ ڪيائون سُڃَ جو، ڏوري ڏُٿ لَهِي
وِيا تِت وهي، جِتِ نِهايَت ناه ڪا
…. شاه
……………..

سنڌ، سنڌي ماڻهن ۽ سنڌ جي هارين ۽ پورهيتن سان سچي محبت ڪندڙ ۽ انهن جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ ۽ پاڻ پتوڙيندڙ، ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيءَ کي اسان کان وڇڙئي اڄ ڇائيتاليھ ورهيه گذري ويا. ايترن سالن گذرڻ جي باوجود ڪامريڊ جتوئيءَ جو خوبصورت چهرو اڄ به منهنجي اڳيان ائين ٻهڪي رهيو آهي جيئن مون کين سندن زندگيءَ ۾ ڏٺو. ساڻن گاڏي کاتي حيدرآباد ۾ سندن گهر تي ٿيل ملاقاتون، کين سال 1968 يا 1969 ۾ ميرپور خاص ۾ ٿيل پهرين سنڌي شام (شهيد هوشو شيديءَ جي ورسيءَ جي نالي ۾) لاءِ دعوت ڏيڻ مهل يا ان ڏينهن ميرپورخاص اسٽيشن کان جلسي گاه (مير علي بخش جي اوطاق) تائين هڪ تمام اُتساهيندڙ جلوس ۾ انهن سان گڏ هلڻ اڄ به ياد اٿم. (جيسيتائين مونکي ياد ٿو اچي، شيخ اياز، ڪامريڊ غلام محمد لغاري، قاضي فيض محمد، حفيظ قريشي، ڪامريڊ مير محمد ۽ ٻيا ڪجھ سنڌ جا گهڻگهرا به ان جلوس ۽ ان پروگرام ۾ شامل هئا).

۽ جڏهن 21 مئي تي ڪامريڊ جي وفات جي خبر پئي ته يوسف لغاري ۽ ڪجھ ٻين دوستن سان گڌجي ڪامريڊ جتوئيءَ جي حيدر چوڪ واري رهائشگاه تي پهچڻ ۽ انهن جي آخري سفر ۾ شامل رهڻ به دل تي ڪڏهن نه وسرندڙ نقش وانگر ياد آهن.

ڇا ته انسان هو!!! علم جو ڀنڊار، شفيق اُستاد، هميشه اُتساهيندڙ، پُر خلوص ۽ متحرڪ انسان!!! ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته هو سنڌ جو هڪ تمام وڏو ماڻهو هو. قيد بند جون تڪليفون ڪڏهن به هن جي لازوال جذبي ۽ بي مثال عزم کي لوڏي نه سگهيون. پنهنجي زندگيءَ جي آخري لمحن تائين هو پنهنجي اُصولن ۽ مقصدن تي قائم رهيو.

ڪاش اسانجي هر پيڙهيءَ کي ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيءَ جهڙو هيرو اڳواڻ ملي سگهي

hyder bux jatoi

نوٽ: دوستو، هي سٽون يادگيريءَ جي آڌار تي لکيل آهن. ڪي نوٽس نه آهن. هي تصويرon انٽرنيٽ تان ورتل آهن

……………………………………………………………………………………………………………….

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيءَ جي باري ۾ جناب محمد ابراهيم جوئيي جو لکيل مضمون

حيدر تو کي سنڌ جو سلام آ
محمد ابراهيم جويو
30 ۽ 31 مئي 1948 ع تي، رتي ديري جي ڪُل-سنڌ هاري ڪانفرنس ۾، آءٌ سائين جي.ايم.سيد سان گڏجي، شريڪ ٿيس، جتي ڪامريڊ حيدر بخش سنڌ هاري ڪاميٽيءَ جو صدر چونڊيو ويو. ان ڪانفرنس ۾ مون ٽي ٺهراءَ انگريزيءَ ۾ لکيا، ۽ سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيم، جيڪي سائين جي. ايم. سيد ۽ ڪامريڊ حيدربخش کي به بيحد وڻيا، ۽ سندن صدارت هيٺ اُهي ٺهراءَ پوءِ ڪانفرنس ۾ پاس ٿيا، جي پريس کي موڪليا ويا، پر ڪٿي به ڪنهن اخبار ۾ اُهي ڇپجي نه سگهيا – پاڪستان ۾ شروع کان ئي، خاص طور سنڌي عوام جي قومي مفاد جي سلسلي ۾، پريس بنديءَ جو اِهو حال هو. سنڌ ۽ سنڌي قوم لاءِ هِنن ٺهرائن جي تاريخي اهميت جو احساس رکندي ۽ اُنهن جي ڪامريڊ حيدربخش سان اُن موقعي جي نسبت سبب، اُنهن جو سنڌي متن هتي پيش ڪرڻ بيجا نه ٿيندو.

ٺهراءُ پهريون: سنڌ متعلق (On Sindh):
”سنڌ جي هارين جي هيءَ ڪانفرنس هِن پخته راءِ جي آهي ته جيڪڏهن پاڪستان کي مستحڪم ۽ مضبوط بنائڻو آهي ته اهو فقط پاڪستان ۾ شامل ٿيل سمورن صوبن جي رضامندي ۽ رضاڪارانه تعاون سان ئي ٿي سگهي ٿو. آل انڊيا مسلم ليگ جي لاهور واري ٺهراءَ جي بنياد تي ئي پاڪستان حاصل ڪيو ويو آهي. ان ٺهراءَ ۾ پاڪستان ۾ شامل ٿيندڙ سمورن صوبن لاءِ ”خود حڪومت ۽ ڪُل –اختياريت“ جا حق تسليم ٿيل آهن، ۽ اِئين پاڪستان هڪ کان وڌيڪ قومن جي اجتماع جي صورت ۾ ئي تصور ڪيو ويو هو، ۽ اُن ئي بنياد تي هاڻي سندس تنظيم ۽ تعمير ڪري سگهجي ٿي ۽ ڪرڻ گهرجي. پاڪستان ۾ رهندڙ سنڌي، پنجابي، بنگالي، پٺاڻ ۽ بلوچستاني ماڻهو، باوجود اِنهيءَ جي ته هو سڀيئي مسلمان آهن، بين الاقوامي سياست جي سمورن تسليم ٿيل قانونن ۽ اصولن پٽاندر پنهنجو پنهنجو مستقل قومي وجود رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته منجهانئن هر هڪ کي پنهنجو مخصوص وطن، پنهنجي مخصوص زبان ۽ ادب، تاريخ ۽ تهذيب و تمدن، ۽ پنهنجا مخصوص سياسي، سماجي ۽ اقتصادي مسئلا، پسندگيون ۽ مفاد آهن. انهي ڪري منجهانئن هر هڪ وٽ پنهنجي ڀلائيءَ لاءِ پاڻ فيصلي ڪرڻ جو حق محفوظ آهي، ۽ هو اِها دعويٰ پوري حق ۽ انصاف جي بنياد تي ڪري سگهن ٿا ته انهن جي اها حيثيت پاڪستان جي وفاقي رياست جي آئين ڪنهن به رک رکاءَ کان سواءِ پوريءَ وضاحت سان تسليم ڪئي وڃي.
”مٿي بيان ٿيل حقائق جي روشنيءَ ۾ سنڌ جي هارين جي هيءَ ڪانفرنس اعلان ٿي ڪري ته سنڌ جا ماڻهو، خاص قوميت جي مالڪ هجڻ جي حيثيت سان، اِهونه مٽجندڙ ۽ ناقابل ترديد حق رکن ٿا ته:
(الف) هو هر قسم جي ٻاهرينءَ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي بالادستيءَ کان پنهنجي آزاديءَ جي ماڻڻ ۽ ان کي محفوظ رکڻ جو اعليٰ مقصد سامهون رکن ۽ اُن لاءِ جدوجهد ڪن؛
(ب) هو هر اهڙي اقدام کي رد ڪن ۽ ان جو مقابلو ڪن، جيڪو سڌيءَ يا اڻ سڌيءَ طرح هن جي وطن جي علائقائي يا اقتصادي يڪجهتيءَ کي ٽڪر ٽڪر ڪرڻ لاءِ تجويز ڪيو وڃي يا کنيو وڃي؛ ۽
(ج) هو پاڪستان ۾هر شامل قومي اِڪائيءَ سان مرڪز ۾ نمائندگيءَ جي معاملي ۾ برابريءَ جي درجي، ۽ پنهنجي قومي زندگيءَ جي اندروني ۽ گهرو دائري جي حدن اندر پنهنجي ڪل-اختياريت ۽ خود حڪومت جي ماڻڻ جي دعويٰ ڪن ۽ اُن لاءِ جدوجهد ڪن.”

ٺهراءُ ٻيو: هندو زميندارن جي ڇڏيل زمينن بابت
(Reg: Lands abandoned by Hindu Zamindars)
”سنڌ جي هارين جي هيءَ ڪانفرنس، اِهوڄاڻندي ته حڪومت پاڪستان جي سامهون سڀني مسئلن تي ترجيح مشرقي پنجاب مان نڪتل، قسمت جي ماريل لکين پناهگيرن کي آباد ڪرڻ ۽ اَجهي ڏيڻ جي آهي، ۽ پڻ اِئين مڃيندي ته ان مسئلي جو واحد حل هيءُ آهي ته پاڪستان جي مغربي پنجاب ۽ ٻين صوبن ۾ سڄي زرعي زمين کي قومي ملڪيت ۾ ورتو وڃي، حڪومت طرفان سنڌ ۾ ان مسئلي جي سلسلي ۾ جيڪي بلڪل اُبتا طريقا ۽ ذريعا اختيار ڪيا ۽ ظلمي انداز سان عمل ۾ آندا پيا وڃن، تن تي پنهنجي وڏي صدمي، بيحد ڏک ۽ ڪاوڙ جو اظهار ڪري ٿي، ڇو ته انهن ئي ذريعن ۽ طريقن جي نتيجي ۾ سنڌ جا اصلوڪا هاري زمين تان بيدخل ۽ پنهنجي ئي وطن ۾ پناهگير ۽ خانه بدوش بڻجي رهيا آهن ۽ بڻايا پيا وڃن.
”پنجاب جا جاگيرداري مفاد اڄ هڪ گنڀير چئلينج جي مُنهن مقابل آهن: سندن پاروٿو ۽ سڙيل سڄو زمينداري نظام اڄ مشرقي پنجاب کان نڪتل انهن لکين بي گهر ۽ بي زمين پناهگيرن جي دٻاءَ هيٺ آهي. پنجاب جا هي جاگيرداري مفاد اڄ پوريءَ اِنهيءَ ڪوشش ۾ آهن ته هو ان معاملي ۾ پنهنجي ذميداريءَ جو سڄو بار سنڌ جي ڪُلهن تي اڇلي وجهن ۽ ائين سنڌي هارين جي قيمت تي اُتان جي زميندار شاهي پنهنجي سڄي ان بحران کي حل ڪرڻ گهري ٿي.
”سنڌي هارين جي هيءَ ڪانفرنس، هن موقعي تي هڪ نهايت خطرناڪ غلط فهميءَ کي دور ڪرڻ چاهي ٿي، جيڪا هونئن پنجاب جي جاگيردار حڪمرانن جي مٿئين اجوڳ مقصد جي حمايت ۾ استعمال ڪئي پَئي وڃي. اُها غلط فهمي هڪ بنهه ڪوڙي ۽ پرفريب دليل تي بيٺل آهي ته پناهگيرن کي سنڌ ۾ هندو زميندارن جي ڇڏيل زرعي زمينن تي آباد ڪري سگهجي ٿو؛ جڏهن ته حقيقت هيءَ آهي ته اهڙيون سڀ زمينون سنڌ ۾ اڳي ئي ۽ شروع کان وٺي سنڌي مسلمان هارين جي پوکيءَ هيٺ آهن، ۽ اِنهيءَ طرح پناهگيرن کي اُنهن زمينن تي آباد ڪرڻ جي ڪوشش ۾ اُتان جا اُهي سنڌي مسلمان هاري ئي زوري بي دخل ۽ خانمان برباد ڪيا پيا وڃن- ٿرپاڪر صلعي جي جکراڻي ڳوٺ جو سانحو اهڙي پڌري پٽ ظلم جو هڪ ثبوت آهي.
”هيءَ ڪانفرنس اِنهيءَ ڪري متعلقه اختياريءَ وارن کي صورتحال جي حقيقت کان آگاهه ڪري ٿي ۽ ان جي پوشيده ڀيانڪ نتيجن کان خبردار رکڻ گهري ٿي جيڪي سنڌ ۾ پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي اِنهيءَ طريقيڪار جو لازمي حصو اهن، ۽ واسطيدار صوبائي ۽ پڻ مرڪزي حڪومتن کان گهر ٿي ڪري ته اهڙيون زمينون پَٽي (leass) تي سنڌي مسلمان هارين وٽ ئي رهڻ ڏنيون وڃن ۽ کانئن ليز جي قيمت جي ڏهه فيصدي رقم فوراً ۽ بقايا فصلن جي کڻڻ مهل وصول ڪئي وڃي.“

ٽيون ٺهراءَ: سياسي صورتحال
(Present Political Situation)
”سنڌ جي هارين جي هيءَ ڪانفرنس سنڌ ۾ پيدا ٿيل نهايت اجوڳ ۽ غلط سياسي صورتحال تي پنهنجي شديد ڳڻتيءَ جو اظهار ڪري ٿي، جيڪا مرڪزي حڪومت جي اَڻ ويچاريل ۽ ڪوتاهه ٻين تازن فيصلن ۽ اقدامن جو نتيجو آهي: مثلاً سنڌ کان ڪراچيءَ جي علحدگيءَ جو آُرهه زورا‍ؤن قدم، ڪراچي مان سنڌي تعليم سنڌي ٻولي جو خاتمو، سنڌ هارين جي سندن هارپ هيٺ زمينن ۽ گهرن گهاٽن مان بيدخلي ۽ انهن جي جاءِ تي زوريءَ پناهگيرن جي آبادڪاري، ۽ ان مقصد لاءِ حڪومت سنڌ کان پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جو محڪمو ئي کسي ڇڏڻ، وغيره؛ ۽ متعلقه اختيار ۽ اقتدار جي صاحبن کان مطالبو ٿي ڪري ته هو پنهنجا اِهي قدم روڪين ۽ ان باري ۾ سنڌ جي ماڻهن جي متفقه طور اظهاريل خواهشن، اُمنگن ۽ سندن بنيادي مفادن کي نظرانداز ڪرڻ کان باز اچن. پاڪستان جي مرڪزي اختيار جا اهي فيصلا ۽ اقدام قومن جي اخلاقي ۽ سڀني عادلانه ۽ منصفانه اصولن جي خلاف ورزيءَ جا واضح مثال آهن، جن مان اِئين ظاهر ٿو ٿئي ته ان سلسلي ۾ سنڌ جي مرڪزي حڪومت کي ڌارين حڪومت سمجهي، پنهنجي قومي حقن جي مڃتا ۽ حفاظت جي طلب ڪن ۽ انهن جي حاصلات لاءِ جدوجهد ڪن.
”سنڌ جي هارين جي هِن ڪانفرنس جو اِنهيءَ ڪري پختو رايو آهي ته پاڪستان ۾ قوميتن جو مسئلو ۽ ان مان وقت بوقت اُٿندڙ ٽڪراءَ جا اسباب، غلط فهميون ۽ اختلاف، مارچ 1940ع جي لاهور (پاڪستان) ٺهراءَ جي بنياد تي، صلاح مشوري سان ۽ پُر امن طور فقط انهيءَ راڄ نيتيءَ ۽ حڪمت عمليءَ سان حل ٿي سگهندا ۽ ٿيڻ گهرجن، جنهن تي عمل ڪندي سوويت يونين پنهنجي قوميتن جي اهڙي ئي بلڪه ان کان وڌيڪ مشڪل مسئلن کي حل ڪري سگهي آهي.“
1940 واري قرارداد جا مسلمان اڪثريت جي بااختيار رياستن جي بنياد تحت پاڪستان وجود ۾ اچڻو هو، ان جي بدارن هڪ نئون ريڊي ميڍ پاڪستان جنهن جو بنياد مذهب ۽ اردو کي بنايو ويو ۽ چيو ويو ته انهي جي بنياد تي اوهين سڀ هاڻي هڪ قوم هوندا، وجود ۾ آيو. ۽ جن قوتن اهو ٽڪساٽ ٺاهيو انهن اهو ٿي چاهيو ته انهي ٽڪساٽ انهي “فريم” مان ڪابه قوم ٻاهر نه نڪري ۽ نه ئي ان کي چئلنج ڪري ۽ پوءِ انهن ڄاڻي واڻي مراعتون ڏئي وفادارخريديا ٿئي ۽ جيڪو به ماڻهو نه وڪاڻو ٿئي ۽ جنهن به ان ٽڪساٽ کي للڪاريو ٿئي ۽ جنهن ان سڄي (Status quo)کي ٽوڙڻ جي ڪوشش ٿئي ڪئي ۽ سندن شوبديبا بازي ۽ دادا گيري کي رد ڪري حقيقي ۽ بنيادي اصول جي ڳالهه ٿئي ڪئي ته ان مٿان رياستي مشينري پنهنجي پوري جبر ۽ ڏاڍ سان ڪڙڪي ٿي. اسان جا اُهي دوست بزرگ جيڪي نه وڪاميا نه جهڪيا ۽ نه ئي آمرن هٿان پنهنجن سينن تي تمغا سجايا، انهن بزرگن ۽ دوستن تمام گهڻو ڀوڳيو ۽ عذاب سٺيا. اهڙن بزرگن ۽ دوستن مان اسان جو ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي به هڪ هو.
ڪامريڊ حيدربخش ۽ منهنجي وچ ۾ پهرينءَ ملاقات کان وٺي هيءُ به ڪو اَڻ-ٻوليل ۽ اَڻ-لکيل وچن ٿي ويو هو ته جيڪا ڪا اسان جي لکت ڇپي (يا ٽائيپ ٿيندي) سا هڪٻئي کي پهچائينداسين. اِئين آءٌ ڪراچي ۾ هوندو هوس يا حيدرآباد ۾، جيڪب آباد ۾ يا لاهور ۾، ڪوهاٽ ۾، خيرپور يا ڪٿي به، ته ڪامريد جا ڪتابچا، پترا، وضاحتون، بيانَ ۽ خط وغيره، جيئن به هو پڌرا ڪندو هو، انهن جون ڪاپيون مون کي کانئس ضرور پيون منديون هيون. ائين آءُ ڪوهاٽ ۾ هوس ته هڪ ڏينهن ڪامريڊ جي ٻن ٽائيپ ٿيل خطن جون ڪاپيون مون کي اچي پهتيون: اهي مون وٽ اڄ به موجود آهن. ڏهين مئي، 1967ع تي ڪامريڊ جي ٻن تازه رچيل نظمن ”حيوان انسان“ ۽ ”سلامِ سنڌ“ جي خلاف ڊسٽرڪٽ مئجسٽريٽ، حيدرآباد، ڪامريڊ تي امن عام جي آرڊيننس 1960ع هيٺ ذاتي طور ڏهن هزارن جي الڳ الڳ ضمانت نامن داخل ڪرڻ جو آرڊر تعميل ڪيو هو ۽ 23 مئي تي حڪومت ويسٽ پاڪستان جي هوم سيڪريٽريءَ، لاهور مان ڪامريڊ تي ان سلسلي ۾ ويسٽ پاڪستان آرڊيننس 1963ع هيٺ ڪو فائينل نوٽيس به ڪڍيو هو- اڄ جڏهن انهن کي ڪيئي ورهيه گذري ويا آهن، ۽ جنهن درد ڀريل دل ۽ اُن جي تڙڦ ۽ ڌڪ ڌڪ سان اهي لکيا ويا هئا اسان جا ٻوڙا ڪن اُها ٻڌي نٿا سگهن – سنڌيءَ ۾ انهن جو ترجمو، منهنجي خيال ۾ ، سنڌي ادبي ۽ علمي دنيا کي ڪافي ڪجهه ڌوڏيندو ۽ ان لاءِ سبق آموز ثابت ٿيندو. هنن خطن جو ترجمو هتي ڏيڻ ان ڪري به ضروري آهي، جو جنهن جاگيرداري هٻڇ ۽ حيوانيت ۽ مذهبي تاريڪ خياليءَ ۽ دقيانوسيت گڏجي، سنڌ ۽ سنڌي قوم تي تاريخ جو هيءَ پيرن ڪٽيل عفريتي دور طاري ڪيو آهي، جنهن جي پردي-کول ۽ مقابلي لاءِ ئي ڪامريڊ جو هيءُ سڄو شعر- شروع کان اخر تائين – رچيل آهي ۽ سڄو سندس فڪر ۽ سڄو سندس جدوجهد مخصوص ٿيل آهي، اُن سندس شعر ۽ ان جي پيغام ۽ سڄي سندس مقصد حيات تي موٽ ۾ هِن عفريتي دور ۽ ان جي داعين ۽ حامين جيڪا به تنقيد ۽ تنقيص ڪئي آهي، ۽ جيڪي به حملا ڪيا آهن، تن سڀني جو جواب ڪامريڊ جي پنهنجي قلم سان سندس انهن ٻن خطن ۾ اسين ڏسي ۽ پڙهي سگهون ٿا: جنهن مان هڪ خط جا ڪجهه ٽڪرا پڙهندڙن آڏو پيش ڪجن ٿا.
پهريون خط:(سلام سنڌ نظم تي پابنديءَ جي حوالي کان لکيل)
حيدرآباد سنڌ-مئي، 22-1967ع
امن عام جي حفاظت لاءِ آرڊيننس 1960ع هيٺ
نڪتل آرڊر بابت
“………مارشل لا حڪومتون: اِئين عمومي نموني ۾، مون مارشل لا جي نظامن لاءِ پنهنجي ناپسنديءَ جو اظهار به ڪيو آهي، جيڪي، اسان جي اِها بدنصيبي آهي، اسان لاءِ ڄڻ روزمره جا دستور بڻجي پيا آهن. انسان جو ضمير هن ”قانون“ کان بغاوت ٿو ڪري، جو قانون ڪونهي. خود اِن جا مبلغ ۽ پڪا حامي به ان کي رڳو عارضي اقدام طورجائز چوڻ جي حامي ڀري ٿا سگهن. ڇا، خود صدر ايوب 7 آڪٽوبر، 1958ع تي اعلان نه ڪيو هو ته جيترو جلد ٿي سگهيو، اوترو جلد مارشل لا لاٿو ويندو؟ ۽ پوءِ هُن اُهو واعدو پورو ڪيو ڇا؟
“………مون مارشل لاءِ کي نِنديو آهي، خاص طور جڏهن اهو ملڪ جي دستوري ۽ دائمي قانون جي صورت وٺي بيهي ٿو. پاڪستان ۾ خاص اِها اڄ صورت به ڪانهي، جو ان صورت ڏانهن يا اهڙي ڪنهن خاص شخص لاءِ ئي چيل سمجهي سگهجي.
“………مون رڳو مارشل لا جي خصوصيتن جو عمومي اظهار طور ذڪر ڪيو آهي. مون چيو آهي ته فوجي ڊڪٽيٽر ملڪ (دراصل ”گهر“) جي دفاعي ذميدارين جي پوري ڪرڻ بدران سڄي ملڪ جو قبضو وٺي ويهي ٿو رهي. وڌيڪ مون چيو آهي ته مارشل لا جي دوران دليل کي زور دٻائي ۽ نپوڙي ٿو ڇڏي. مون چيو آهي ته مارشل لا ۾ زبانون ڪڙجي وڃن ٿيون. مان ڀانيان ٿو ته ٿورا ئي ڪي ماڻهو هوندا، جيڪي منهنجي اِنهن ڳالهين سان اختلاف ڪندا، ڇو ته اِهو ئي اصل ۾ سچ جو هڪ انصاف ڀريو تفسير آهي.
“………مون کي افسوس آهي ته منهنجن نظمن کي پوريءَ طرح سمجهيو نه ويو آهي، ۽ اِنهن جا لفظ غلط ترجمو ڪيا ويا آهن، بلڪه بگاڙيا ويا آهن، جيئن آءٌ اِن ڳالهه ڏانهن هيٺ ڌيان ڇڪائيندس. سچ ته مون تي ڪنهن قدم کڻڻ جي فيصلي کان اڳ ڪنهن قابل مترجم جون خدمتون ورتيون وڃن ها ته بهتر ٿئي ها.
“………اسان وٽ حڪومت جي آڌار تي هلندڙ ”حيوانن“ تي ظلم جي روڪ لاءِ سوسائٽيون به آهن، جيڪڏهن حيوانن کي مارڻ ظلم نه آهي ته پوءِ ظلم ڇا آهي؟
“………منهنجي سمجهه ۾ نٿو اچي ته هِنن مصرعن ۾ اعتراض جي يا ملڪ دشمنيءَ جي ڪهڙي ڳالهه آهي، جنهن تي مون کي سزائن کائڻ يا ڏنڊن ڀرڻ جا دڙڪا ملن!
“………گذريل ڏهن سالن ۾ ون-يونٽ جي ڪارڪردگيءَ مان ثابت آهي ته هِن نظام ۾ اسان سنڌي ماڻهن ڪيترو ڪجهه سَٺو اهي! اسان جي زمين جون ڍلون اسان کان شمالي علائقي وارن ڀائرن کان وڏيون وصول ٿين ٿيون، جيتروڻيڪ اسان جي زمينن مان اسان کي پيدائش گهٽ ٿئي ٿي. وڏين نوڪرين ۾ اسان جو جيترو حصو هئڻ کپي ان کان تمام گهڻو گهٽ آهي، ۽ سرڪاري ۽ نيم سرڪاري خودمختيار ادارن ۾ اسين ته نالي ماتر به ڪي مشڪل ٿا ڏسجون. گذريل 15 سالن کان، ڪنهن نه ڪنهن بهاني، اسان جا آفيسر پڪا ڪونه ٿا ٿين، ۽ پوئتي کان پوئتي ڌڪجندا ٿا وڃن. اسان جي سنڌي بولي سرڪاري طور تسليم نٿي ٿئي، ان کي دٻايو ۽ هيسايو ٿو وڃي؛ ”سنڌ“ جو نالو نقشن مان ڪڍيو ويو آهي. سنڌ جون زمينون، جن تي بي زمين سنڌي هارين کي پهريون حق آهي، وڏا واڪ ڏيندڙن ٻاهرين کي نيلام ڪيون پيون وڃن.
“………ائين چوڻ ته ڏاڍي وڻندڙ ڳالهه آهي ته ”اسين سڀ پاڪستاني آهيون، اسين سڀ مسلمان آهيون، اسين سڀ ڀائر آهيون؛ سنڌين، بلوچن ۽ پٺاڻن جي نالي ۾ اسين ڇو سوچيون؟“ پرهِن بي ترس، حسابي ۽ تاجر سماج ۾ اُها سچي ۽ اصلي ڀائپي ڪٿي آهي؟
“………ڇا، سنڌين سان روا رکيل سڄي اِها مٿي بيان ڪيل هلت ڀائپيءَ جي هلت سڏجي سگهجي ٿي؟ ڇا، ائين بهتر نه آهي ته ڏٺو وڃي ۽ سمجهيو وڃي ته ”صوبه پرستيءَ“ جون اصل پاڙون ڪٿي آهن ۽ ڪهڙيون آهن؟
“………جيڪي ڏکوئبا، سي ضرور دانهن ڪندا. صحيح ڳالهه ته هيءَ آهي ته ڏک جا سبب هٽايا وڃن، اِئين نه ته دانهيندڙ کي دٻايو ۽ مرڳو ئي واردات تان غائب ڪيو وڃي.
“………ڪٿي به مون تشدد يا اڳرائيءَ ۽ وڳوڙ جي تبليغ نه ڪئي آهي. جيڪڏهن مون ڪا تبليغ ڪئي آهي ته قربانيءَ جي“ پاڻ مِٽئڻ جي. صلح پسند هئڻ ڪري ۽ حيوانن جي دنيا لاءِ به نرم دل رکندي، پنهنجن انساني ڀائرن خلاف – ساڻن پوءِ ڪيترا به منهنجا اختلاف هجن – تشدد ۽ مارڪٽ جي تبليغ ڪرڻ منهنجي طبيعت جي ئي خلاف ڳالهه آهي. آءٌ برابر بهتريءَ لاءِ تبديلي گهران ٿو، پر آئيني طريقن سان، يعني پارلياميني عمل ۽ اقدامن جي سلسلن سان.
“………اظهار جي آزادي هڪڙو بنيادي انساني حق آهي، ۽ جيڪڏهن ڪا به حڪومت مانهن کي ان جي استحصال کان روڪي ٿي ته نه رڳو فردن کي نقصان رسي ٿو پر سڄي سماج جو ان ۾ هاڇو ٿئي ٿو. پنهنجن مخالفن ڏانهن ۽ ماڻهن جو هڪڙو ٻيو اخلاقي حق ۽ پڻ فرض اهو آهي. منهنجا نظم فوجداري توڙي شهري ڏوهن جي مفاد يا اَمن عام جي خلاف ورزيءَ جي دفعي ۾ شمار ٿي ٿا سگهن [جيئن ”آرڊر“ ۽ انهن لاءِ چيل آهي[،
“……… مون کي باغيانه ڪاررواين ڪرڻ جا ڪا نيت ڪانهي ۽ نه ڪنهن فسادي قسم جي ڪتابچن ڪڍڻ جي رٿا اٿم، جيئن اوهان پنهنجي ”آرڊر“ ۾ مضبوط انديشو ظاهر ڪيو آهي.
“……… هتي منهنجي خلاف اوهان وٽ پهچندڙ ”معتبر ذريعن کان مخفي اطلاعن“ جو به ڪو سوال ڪونهي. منهنجون لکيتون ڇپيل دستاويز آهن ۽ اهي بلڪل کليل ۽ واضح شعر جي صورت ۾ رچيل آهن.
“………ضمانت ناما (Bonds): ”آرڊر“ ۾ مون کي چيو ويو آهي ته ڏهن هزار روپين جو ضمانت نامو آءٌ پاڻ ۽ ٻين ٻن شخصن جا الڳ الڳ اهڙا ڏهن ڏهن هزارن جا ضمانت ناما آئينده لاءِ پنهنجي چڱيءَ چال واسطي داخل ڪرايان. مون کي افسوس آهي، جو آءٌ اِن ”آرڊر“ جي پيروي نٿو ڪري سگهان- جنهن جو سڌو سادو سبب اِهو به آهي ته اهي رقمون مهيا ڪرڻ منهنجي وس ۾ نه آهن ۽ ڊپ اٿم ته ڪنهن سي.آءِ.ڊي پوليس جمعدار جي ”مخفي رپورٽ“ تي مون کان ۽ منهنجي دوستن کان بي دريافت سڄا سارا ٽيهه هزار روپيا ڏنڊ طور وصول ٿي ويندا. اِهو ”آرڊر“ آپيشاهيءَ جو آرڊر آهي ۽ غير منصفاڻو آهي، ۽ هِن وضاحت نامي ۾ پيش ڪيل سببن ۽ دليلن جي روشنيءَ ۾ اِن کي واپس ورتو وڃي.
“………حرف آخر: آءٌ 66 سالن جي عمر جو آهيان. هِن عمر ۾ منهنجو مکيه ڪم هِن علائقي جي هارين کي اُٿاري پنهنجي پيرن تي بيهارڻ جو آهي. آءٌ سنڌ هاري ڪاميٽيءَ جو صدر آهيان. هارين جا مسئلا گهڻا آهن. سنڌ جو 1950ع وارو هارپ جي حقن جو قانون، هارين جي بيدخليءَ ۽ بٽئيءَ ۾ سندن جائز حصي جي سلسلي ۾، اسان وٽ هڪ بيجان اکر بڻجي چڪو آهي. اِن بابت منهنجو لکيل ۽ تازو شايع ڪيل پترو اوهان جي پڙهڻ لاءِ هِن گڏ پيش ڪريان ٿو، جنهن ۾ مون زميندارن ۽ عملدارن کي اپيل ڪئي آهي ته هو هارين کي پنهنجا حق ڏين ۽ ساڻن انصاف سان هلن. جيڪڏهن سرڪار واقعي هارين جي ڏکوئيندڙ حالت کي سڌارڻ جي خواهش رکي ٿي ته سرڪار کي، منهنجين انهن فرض ڪيل غلطين جي باوجود، مون سان تعاون جو هٿ وڌائڻ گهرجي. آءٌ به هڪ انسان آهيان، انسان کان، خطائن جي گهر هئڻ سبب، خطائون ٿي سگهن ٿيون، ۽ اُن ناتي تحقيق آءٌ به خطائون ڪري سگهان ٿو.
”- حيدربخش جتوئي، حيدرآباد سنڌ، مئي 22-1967.“
دنيا ۾ اهو ڪهڙو شاعر هوندو جنهن پنهنجي وطن ۽ وطن واسين جي لاءِ شاعري نه ڪئي هوندي ؟ جيئن ته ڪامريڊ سگهارو نثر نويس، لاجواب ڳالهيندڙ هو اهڙي طرح هن پنهنجي وطن ۽ وطن واسين جا شاعري وسيلي ڳڻ ڳايا پر سندس شاعري کي سازشي نموني اردو ۾ ترجمو ڪيو ويو ۽ ان جي مفهوم کي بدلائي کيس مٿان ملڪي غدار جا الزام هنيا ويا. ڪامريڊ طرفان ڏنل سنڌ کي دعا (جيئي سنڌ) جا پوءِ سنڌ جو سرود بڻجي وئي، اردو ۾ ترجمو ڪري (جئه سنڌ) لکيو ويو، ۽ ڪامريڊ کي پاڙيسري ملڪ جو ايجنٽ سڏيو ويو. مطلب ته رياست پنهنجي طرفان کيس هيسائيڻ تنگ ڪرڻ ۾ وسان نه گهٽايو.
آءٌ اڃان ڪوهاٽ ۾ هوس. پر مڇ جيل مان به ڪامريڊ جي هڪڙي اَمُل نشاني مون کي اُتي پهتي – 23 بندن جو طويل نظم بعنوان ”ون-يونٽي پنجاب مرده باد!“ جنهن جي اِن عنوان هيٺان اتي ئي ڪامريڊ فوراً هيءُ نوٽ لکيو هو: هيءُ نظم انهن پنجابين متعلق آهي، جي ون-يونٽ جا باني ۽ حامي آهن!“ هيءُ نظم ڪامريڊ جي ڪُليات ۾ شامل نه آهي – مَڇَ مان ان جون وڌيڪ ڪاپيون شايد ٻاهر نه اچي سگهيون هيون ۽ ان ڪُليات جي ترتيب وقت هيءُ نظم مرتب کي دستياب ٿي نه سگهيو! ان جا پنج بندَ لائق پڙهندڙن جي فيضان طبع لاءِ بهرحال هتي پيش آهن – جن مان پڻ ڪامريڊ جي روشن ذهن ۽ منصفانه مزاج ۽ حق پسند طبيعت جي ڄاڻ ملي ٿي، جنن کي مَڇَ جيل جهڙي صبر آزما صورتحال ۾ به پنهنجي هٿان وڃڻ نه ڏنائون:

1- ستمگر سامراجي سازشي پنجاب مرده باد!
غريبان مارَ ۽ مڪارَ ۽ ڪذابَ مرده باد!
هي دشمن عام جا ۽ نام جا نواب مرده باد!
هي مرده باد، مرده باد، با احباب مرده باد!

4- ٿيا زخمي هنن جي چابڪن کان رهنما پنهنجا!
هنن جي وحشي چنبن کان ٿيا ڪيئي فنا پنهنجا!
هنن جي ڪارنامن داستان ڪارا ڪيا پنهنجا!
هي ڪارا قلب جا ۽ ظاهري مهتاب مرده باد!
6- هتان ئي آئي ون-يونٽ جي آفت ۽ زبردستي!
مِٽائن ٿا سنمگر سنڌ سونهاريءَ سندي هستي!
وسائڻ ٿا گهرن اڄ پنهجو گهر ۽ باغ ۽ بَستي!
هي ون-يونٽ جا باني، حامي ۽ اسبابَ مرده باد!

20- ڀُلائي ويٺا بُلا شاهه، وارث شاهه، فريدڻ کي!
مٺو آواز جن جو ٿو وٺي انسان کي وڻ کي !
قلندر کي، سڪندر کي، پورس کي برهمڻ کي!-
هي انساني اخوت جا عدوَ احباب مرده باد!

22- هي هڪ پيغام آ پنجاب ڏي هڪ نعرهء حيدر!
”ٿيو انسان، رهو خوش ڀائرن کي ڪيو خوشتر!
”مُبدل ٿي وڃي هي شعر، برپا عيد ٿئي گهر گهر!
”بلوچستان زنده باد ۽ پنجاب زنده باد!
”سدائين سنڌ زنده باد، پاڪ آداب زنده باد!

اِن 9 مهينن جي بي دريافتي بند کان ترت ئي پوءِ آگسٽ 1969ع ۾ ڪامريڊ حيدربخش کي سائين جي.ايم.سيد جي ڪراچيءَ واري گهر مان، بنگله بُنڌوءَ شيخ مجيب الرحمان، ۽ ٻين پاڪستان جي صف اول جي سياسي اڳواڻن جي ڀريءَ مجلس مان ڳالهين جي بهاني سڏي، گرفتار ڪري، وٺي ويا – ڏوهه؟ رڳو هيءُ ته ڪامريڊ کي تازو جيل مان آزاد ٿيڻ تي، جيئن سنڌ ۾ هر هنڌ ٿيئن نوابشاهه جي شهر واسين مان ڏنو ۽ ”جيئي سنڌ“ جا نعرا هنيا! ڪوهاٽ مان تڏهن آءُ سنڌ ۾ آيل هوس، ۽ا نهي گڏجاڻي ۾ شامل هوس ڪامريڊ جي گرفتاريءَ جي موقعي تي اُتي موجود هوس. اُهو هانءُ- نپوڙيندڙ منظر – سنڌ جي هن عظيم ۽ محترم سپوت جو پوليس حراست ۾ ائين بيوس جهلجي وڃڻ وارو منظر اڄ به وساري نه سگهيو آهيان جنهن کان پوءِ آئون پنهنجي قومي هيڻائيءَ تي روئي ويٺو هوس. ان کان پوءِ ڪامريڊ محترم پنهنجي جسد خاڪيءَ ۾ اسان وٽ باقي ڪي ڏهاڪو مهينا ئي رهڻو هو – مئي، 1970ع ۾ کين اسان کي خيرباد چئي، اسان کان ۽ پنهنجي پياريءَ سنڌ جيجل کان هميشه لاءِ موڪلائي وڃڻو هو! منهنجو هڪ بزرگ دوست حسام الدين راشدي، جيڪو پوءِ هن جو مداح بلڪه عقيدتمند بڻجي ويل هو، اِئين مون کي روئندي ڏسي، اُتان ٻاهران ئي پنهنجي ”بيت الضيا“، عامل ڪالوني نمبر 2 ۾ وٺي ويو هوم، ۽ ڪافي دير تائين آءٌ وٽس ويٺو رهيو هوس، ۽ اسان ٻنهي جي واتان ڪا به ڳالهه اُڪلي نه سگهي هئي.
ڪامريڊ حيدربخش جتوئي سان آخري ملاقات دوران جڏهن کانئن پڇيو ويو ته: ”سنڌين لاءِ، هارين لاءِ، دوستن لاءِ، اسان سڀني لاءِ سندن ڪهڙو پيغام آهي.“ ته وراڻيائون: ”منهنجو پيغام [اوهان سڀني لاءِ جيڪي منهنجا آهيو ۽ مون کي پنهنجو سمجهو ٿا] اهو ئي آهي ، جو ڪجهه مان پاڻ ڪري رهيو آهيان “ ائين چئي پوءِ انگريزيءَ جا چار لفظ اُچاريائون: ” Courage, Discipline, Hard work- يعني خطرن کي للڪاريو! نظم ۽ ضبط پيدا ڪريو! سدا سجاڳ رهو! لڳاتار جاکوڙ ڪريو! انگريزيءَ جي انهن چئن لفظن جي اچارڻ کان پوءِ پاڻ چيائون: .آزاديءَ قوم“ ۾ جو مون چيو آهي سو ياد رکو!“ اِئين چئي، اُن نظم جو پڻ هيٺيون بند پڙهيائون:

”سنڌي فرزند، اُٿي زورِ نظر پيدا ڪر!
”جو وجهي ٿرٿلو، دنيا ۾ اٿر پيدا ڪر!
”نئون چراغ، نئون خورشيد و قمر پيدا ڪر!
”نئون گلزار ۽ هٻڪار ۽ ڪَر پيدا ڪر!
”جو انهيءَ سان ئي همراز آ آزادي قوم!“
جيئري به اسان جو هيءَ به غرض ۽ نماڻو ڪامريڊ اسان لاءِ پنهنجون سموريون طاقتون ۽ صلاحتون خرچ ڪندو رهيو، ۽ اسان کان وڇڙي وڃڻ کان پوءِ به هو اسان جو ذهني ۽ عملي طور لافاني ۽ بي مثل رهبر آهي.
ibrahimjoyo@yahoo.com

Mohsin Joyo's photo.

 

………………………………………………………………………………………………………………

 

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيءَ جي باري ۾ جامي چانڊئي جو لکيل مضمون

سنڌ جي اِتهاس جو هڪ سچو پچو وڏو ماڻهو!

جامي چانڊيو

 

دنيا ۾ وڏن ماڻهن جي ڪابه هڪ وصف، صورت، معيار ۽ ماڻ ياماپو نه آهي. وڏا ماڻهو هر شعبي ۾، هر صورت ۾، هر سطح تي ۽ هر رنگ ۾ ٿي سگهن ٿا ۽انساني اتهاس جي رِلهيءَ ۾ وڏن ماڻهن جي هستين، ڪارنامن، خيالن، ڪردارن، سورهيائين،فلسفن، فڪري واٽُن، قربانين، تخليقن ۽ فني شاهڪارن جا انيڪ گوناگون رنگ ڀريل آهن.ڪنهن چيو هو ته عظيم فن اُهو جيڪو حيرت کي جنم ڏئي، ان حوالي سان مان چوندس ته وڏوماڻهو اُهو جنهن جي هستي ۽ حياتي ڏسي ماڻهو اچرج ۾ پئجيو وڃي- ته وَڃُ! ماڻهو ايئنبه ٿي سگهي ٿو! يا حياتي ايئن به گذاري سگهي ٿو! ويهين صديءَ جي سنڌ ۾ ڪامريڊ حيدربخش جتوئي به اهڙن ماڻهن منجهان هڪ هو، جنهن کي اسان ڪنهن به عالمي انساني معيارمطابق حقيقي طور هڪ وڏو ماڻهو چئي سگهون ٿا. جيئن ڪنهن عظيم فن پاري کي ڏسيماڻهوءَ کي ڏندين آڱريون اچيو وڃن، تيئن ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيءَ جي حياتي،ڪمٽمينٽ، ڪارنامن، قلمي ۽ تخليقي پورهيو، قربانيون ۽ انقلابيت ڏسي  ماڻهو حيرت ۾ پئجيو وڃي. مان جڏهن به اهڙنماڻهن جي حياتين جو مطالعو ڪندو آهيان ته ڄڻ سچ پچ به اتساهه جي سرچشمن مان سيرابٿيندو آهيان. سنڌ ۾ ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي ڪير سڏائي؟ ڪير ٿو هن جي جُتيءَ ۾ پيرپائي سگهي! لطيف سائينءَ شايد اهڙن کاهوڙين لاءِ ئي چيو هو ته:

جوڳيئڙا جهانَ ۾، نُوري ۽ نارِي،

ٻَري جن ٻاري، آئون نه جيئندي اُن ريءَ.

 

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي پنهنجي سموري حياتي پاڻ کي هڪعاشق پرواني جيئن ٻاري، سنڌ ۾ روشن خياليءَ، ترقي پسنديءَ، قومي ۽ طبقاتي جدوجهدجون شمعون ٻاريون- وڏي ڳالهه ته نه ڪڏهن ٿَڪو، نه ساهي پٽيائين، نه عوام ۽ قوم کيبي شناسيءَ جون ميارون ڏنائين ۽ نه وري پنهنجي “ٻري” ٻارڻ تي خود قياسي ڪيائين.وڏن ماڻهن جو اِهو وَڙُ ئي ناهي هوندو.

مونکي اهو ارمان هميشه رهندو جو مون زندگيءَ ۾ ان عظيمهستيءَ کي ڪونه ڏٺو، جيتوڻيڪ هو منهنجي والد پروفيسر عبدالحئي چانڊيي جو تمام دلگهريو دوست ۽ ترقي پسند سوچ ڏانهن مائل ڪندڙ هڪ فڪري استاد هو. بابا، مولاناعبدالڪريم ٻير وارو ۽ پير بديع الدين راشدي پير جهنڊي وارو دارلهديٰ ٺيرهيءَ مان گڏفارغ التحصيل ٿي “مولوي عالم فاضل” جا صاحبِ سَندَ ٿيا، مولانا غلام مصطفيٰ قاسميکانئن ٽي سال سينيئر هو. بابا جي هڪ مذهبي عالم مان هڪ ترقي پسند اسڪالر ٿيڻ ۾ ابتدائيڪردار ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيءَ جو هو، ان ڪري مون پنهنجيءَ سانڀر ۾ ڪامريڊ جتوئيءَبابت اتساهيندڙ ڳالهيون پنهنجي والد ۽ پليجي صاحب کان ٻُڌيون ۽ ٻئي سنڌ جي هنيگاني ماڻهوءَ جون ساراهون ڪندي، سندس عظمت جا ڳُڻ ڳائيندي ڪڏهن ڪونه ٿَڪا. پليجوصاحب لطيف کانپوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جو سڀ کان وڌيڪ احترام ۽ بار بارذڪر ڪندو آهي ته اُهو ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي آهي.

 

موهن جي دڙي لڳ ڳوٺ بکو ديرو ۾ 7 آڪٽوبر 1901ع تي فقير الهداد خان جتوئيءَ جي گهر ۾ جنم وٺندڙ هيءُ سڀاڳو ٻار، اڳتي هليپنهنجي سوچ، ڪردار ۽ قربانين توڙي جدوجهد سبب “باباءِ سنڌ” جي لقب جو ڌڻي ٿيو. هو پرائمريپنهنجي ڳوٺ بکو ديري ۽ باقراڻيءَ ۾ پڙهيو. 1918ع ۾ سنڌي فائنل ۾ سڄيءَ سنڌ ۾ پهريون نمبر آيو، جنهن جي نتيجي ۾ نه رڳو کيساسڪالرشپ ملي پر هو سنڌ مدرسته الاسلام لاڙڪاڻي ۾ داخل ٿيو. 1923ع ۾ ميٽرڪ پاس ڪري وڌيڪ تعليم هن ڊي جي ڪاليج ڪراچيءَ مان حاصل ڪئي. هوهميشه هڪ مثالي شاگرد رهيو ۽ اُهو ئي سبب هو جو هو سدائين اسڪالرشپس تي پڙهيو. 1927ع ۾ هن بمبئي يونيورسٽيءَ مان فارسي ٻوليءَ ۾ بي اي پاس ڪئي. جيتوڻيڪ هوعربيءَ، انگريزيءَ ۽ سنڌيءَ جو به وڏو ڄاڻو ۽ عالم هو. سرڪاري ملازمت جي شروعات هن1928ع ۾ وڏي منشيءَ يعني اسسٽنٽ مختيارڪار جي حيثيت سان ڪئيپر سُتت ئي مختيارڪار جي امتحان ۾ سنڌ ۾ اول نمبر آيو ۽ هن مختيارڪار جي حيثيت ۾ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيءَ جي زندگيءَ ۾ وڏو ڦيرو تڏهن آيو جڏهن هنسرڪاري ملازمت جا 15سال پورا ڪري، 1945ع ۾ پنهنجي اعليٰ منصب يعني ڊپٽي ڪليڪٽريءَ جي عهدي تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.هن سموري تعليمي ۽ پيشه ورانه سفر دوران ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي ڄڻ ته هڪ اصلي سفرپنهنجي اندر ۾ به ڪيو هو ۽ جڏهن هو هن مختصر زندگيءَ کي ڪو عظيم مقصد ۽ ڪارج ڏيڻ جيپَدَ تي پهتو ته پوءِ شايد هن لاءِ طبقو، منصب، حيثيت، مراعتون ۽ عارضي زندگيءَ جوسُک اهم نه رهيا. اِهو ئي اُهو مرحلو هوندو آهي، جتي عام ماڻهو، وَڏَ-ماڻُهائپ جيمنزل تي پُڄي ڄڻ ته نئون جنم وٺي وڏا ماڻهو ٿي ويندا آهن. اهو ئي اندر جو پنڌُ هو،جنهن هڪ خوشحال ۽ زميندار گهراڻي سان واسطو رکندڙ ڊپٽي ڪليڪٽر کي سنڌي هارين توڙيسنڌ جي هڪ قومي اڳواڻ ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ ورهاڱيکان اڳ اُن زماني ۾ هڪ سنڌي مسلمان گهراڻي سان واسطو رکندڙ فرد لاءِ ڊپٽي ڪليڪٽرجي منصب تي پُڄڻ ڪا معمولي ڳالهه نه هئي پر اِهو ته زماني جو معيار هو، حيدر بخشجتوئيءَ لاءِ ته اعليٰ ڪاموري ٿيڻ جي ڀيٽَ ۾ اعليٰ ڪامريڊ ٿيڻ وڏو ۽ حقيقي منصبهو. ٻي مهاڀاري لڙائيءَ کانپوءِ اسرائيل جو قيام عمل ۾ آيو ته عالمي طور هڪ ڄاتلسڃاتل يهوديءَ جي حيثيت ۾ نئين ٺهيل ملڪ جي پهرين سربراهه ٿيڻ جي آڇ آئين اسٽائنکي ڪئي وئي هئي پر سندس جواب ڪمال هو. هڪ سِٽ ۾ جواب ڏنو هئائين ته، “مان سائنسدانآهيان،  پنهنجو وقت ضايع ناهيان ڪندو.” ڪامريڊجتوئيءَ جو اِهو فيصلو به اهڙو ئي هو.

 

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي ڊپٽي ڪليڪٽريءَ جي منصب تاناستعيفيٰ ڏئي 1945ع ۾ “سنڌ هاري ڪميٽيءَ” ۾ شامل ٿيو، جيڪا جمشيد مهتا،ڄيٺمل پرسرام، عبدالقادر ميوا خان کوکر، سائين جي ايم سيد، شيخ عبدالمجيد سنڌيءَ ۽حاتم علويءَ جي گڏيل ڪوششن سان 1930ع ۾ قائم ٿي هئي  پر اها هڪ ڪميٽي هئي ۽ ڪا وڏي سياسي تحريڪ نهبڻجي سگهي، سبب شايد اهو به هو ته کيس ڪامريڊ جتوئيءَ جي سطح جو ڪُل وقتي اڳواڻ نهملي سگهيو هو. وقت سان گڏ ۽ ان وقت جي ننڍي کنڊ جي سياسي حالتن سبب اُها ڪميٽيماٺي ٿي چڪي هئي. 1945ع ۾ جڏهن ڪامريڊ حيدر بخشجتوئيءَ سنڌ هاري ڪميٽيءَ ۾ شموليت اختيار ڪئي ته هاري ڪميٽيءَ جو ڄڻ ته نئون جنمٿيو. هونئن به سنڌ هاري ڪميٽيءَ جو پهريون دور سنڌ ۾ هاري سياست يا طبقاتي جدوجهدبابت ڪو وڏو تحرڪ پيدا نه ڪري سگهيو هو. ڪامريڊ حيدر بخش جي شموليت کانپوءِ پهريونڀيرو سنڌ ۾ هاري سياست يا طبقاتي جدوجهد سگهاري انداز سان سامهون آئي. هاريڪميٽيءَ طرفان “هاري حقدار” نالي اخبار شايع ٿيڻ شروع ٿي، جنهن سنڌ ۾ هارين جيمسئلن تي لکڻ شروع ڪيو، سندن مفادن جي تحفظ لاءِ مطالبا سامهون اچڻ شروع ٿيا. ڪامريڊجتوئيءَ شروعات ڪئي ۽ پوءِ هاري انقلاب بابت شاعري، مضمون ۽ ليک شايع ٿيڻ شروعٿيا. هڪ وڏيرڪي سماج جي ڊِنگَ وڏيرن خلاف چونڊن ۾ بيهڻ جي روايت سنڌ ۾ ڪامريڊ حيدربخش جتوئيءَ وڌي.1950ع ۾ ضلعي دادوءَ ۾ پير الاهيبخش جي سيٽ خالي ٿي ۽ اُن تي تڏهوڪي وڏي وزير ايوب کهڙي جو سالو اليڪشن ۾ بيٺو تهڪامريڊ سندس خلاف اُٿي يبٺو پر کيس سرڪاري ڪارندن هٿان اعوا ڪرائي کيس اليڪشن ۾ فارمڀرائڻ نه ڏنو ويو ۽ ايوب کهڙي جو سالو بنا مقابلي چونڊجي ويو. 1951ع ۾ قمبر ۾ ڪامريڊ غيبي خان جي پوٽي سردار سلطان احمد خان چانڊيي جي مقابلي۾ فارم ڀريو ۽ اليڪشن ۾ بيٺو. اُنَ تَڪَ تي هڪ طرف ڪامريڊ جتوئيءَ سان سڄي سنڌ جوشعور گڏ هو ۽ ٻئي طرف روايتي وڏيراشاهي ۽ بي شعور عوام هو. انهن چونڊن ۾ ڪامريڊ ۽سندس ساٿين سان جيڪي عقوبتون ٿيون، اِهو سنڌ جي سياسي تاريخ جو تاريڪ باب آهي،اُها ٻي ڳالهه آهي ته بعد ۾ هاري ڪميٽيءَ جي اپيل تي نواب سلطان احمد به اُها سيٽکٽي نه سگهيو جو اليڪشن ڪميشن کيس نااهل قرار ڏنو، جو اليڪشن ۾ بيهڻ جي سندس عمرئي نه هئي ۽ سندس تعليمي سرٽيفڪيٽ ڪوڙو ثابت ٿيو.

 

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيءَ عوامي سطح تي هاري ڪانفرنسن جيروايت کي سگهارو ڪيو ۽ رتيديري (1948-1951ع)، لاڙڪاڻي (1955-54ع)، لالورائنڪ (1957ع) ۽ ٻين شهرن ۾ ڪوٺايل انهن تاريخي ڪانفرنسن ۾ ڪامريڊحيدر بخش جي سَڏَ تي سائين جي ايم سيد، پير الاهي بخش، برڪت علي آزاد، قاضي فيضمحمد، ڪامريڊ غلام محمد لغاري، رسول بخش پليجو، جمال الدين بخاري ۽ قادر بخشنظاماڻيءَ، سوڀي گيانچنداڻيءَ ۽ قاضي عبدالغفار سميت سنڌ جا ڏاها ۽ اڳواڻ شريڪٿيندا هئا. هاري حقدار ڪانفرنس ۽ ڪامريڊ حيدر بخش جي سنڌ اسيمبليءَ آڏو هزارينهارين جي مزاحمتي احتجاج جو ئي نتيجو هو جو تڏهوڪي وڏي وزير يوسف هارون نيٺ ڪامريڊحيدر بخش ۽ سندس ساٿين کي مذاڪرات لاءِ گهرايو ۽ نيٺ 13 اپريل 1950ع تي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سنڌ ٽيننسي ايڪٽ پاس ڪرايو. صوفي عنايت شهيد جي هنفڪري وارث سنڌ ۾ هارين ۾ نه رڳو سجاڳي آندي، سندن آواز بڻيو پر سندن حقن لاءِ انيڪجدوجهدون پڻ هلايون، مولوي نذير حسين جتوئي، مولوي عزيزالله جروار، ڪامريڊعبدالواحد سومرو، نبي بخش تونيه، مولوي الاهي بخش قريشي، ڪامريڊ قاضي غفار (وارههوارو) ۽ ڪامريڊ سوڀو گيانچنداڻي سندس ساٿي هوندا هئا. اُن زماني ۾ هاري زميندار جولاڳاپو قانوني طور واضح نه هو ۽ اڌو اڌ بٽئيءَ جو عملي طور ڪو تصور به نه هوندوهو. ڪامريڊ حيدر بخش جي انهن جدوجهدن سنڌ ۾ اڌو اڌ بٽئيءَ جو سوال اُڀاريو ۽ نيٺ 1950ع  ۾ سنڌ ٽيننسي ايڪٽ جي صورت ۾ انکي قانوني تحفظ فراهم ڪيو.

 

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي بنيادي طور هڪ وڏو دانشور، اديب ۽ڪميٽيڊ شاعر پڻ هو. هن جي تعليمي رڪارڊ، پيشه ورانه اهليت ۽ سياسي ڪارنامن سانگڏوگڏ سندس علمي، ادبي ۽ فڪري پورهيو به سنڌ جو املهه خزانو آهي. هو سنڌ مان اُنهنچند ماڻهن (جهڙوڪ قادر بخش نظاماڻي ۽ محمد ابراهيم جويي) مان هو، جيڪو ويهين صديءَجي ٽئين ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ ئي ننڍي کنڊ جي ترقي پسند ادبي ۽ فڪري تحريڪ سان واڳجيچڪو هو. هن جو مطالعو تمام وسيع ۽ گهرو هو. فلسفو،تاريخ ۽ سائنسيت ڪامريڊ جتوئيءَجا بنيادي موضوع هئا. هو بنيادي طور هڪ مارڪسوادي هو ۽ افسوس جو اُن زماني ۾ تنگنظر پناهگير لابيءَ جي اثر هيٺ پاڪستان جي ڪميونسٽ پارٽيءَ سنڌ ۽ ننڍي کنڊ جي هناملهه ماڻڪ، حقيقي دانشور ۽ انقلابيءَ کي به پارٽيءَ جي پڪي رُڪنيت نه ڏني. ڪامريڊحيدر بخش ون يونٽ جي خلاف جيڪي انگريزيءَ ۾ مزاحمتي پمفليٽ لکيا، اُهي سنڌ ۽پاڪستان جي سياسي ۽ فڪري ادب جا شاهڪار آهن، اهو ئي سبب آهي جو سائين محمد ابراهيمجويي کيس روسو ۽ والٽيئر سان ڀيٽيو آهي، جن جا پمفليٽ فرينچ انقلاب جي دور ۾ وڏااثرانگيز ثابت ٿيا هئا پر سنڌ جو هيءُ ڪامريڊ ته فڪري طور روسو ۽ والٽيئر کان اڳتيوڌيل فڪري روايت يعني پورهيت انقلابيت سان واڳيل هو. انهن پمفليٽن (ڪتاب: Statement of the Accused) ۾ ڪامريڊ جنهن گهرائيءَ سان ونيونٽ خلاف لکيو، ۽ پاڪستان جي رياست، سياست، مذهبيت، سيڪيولرازم جي نفيءَ بابتجيترو گهرائيءَ سان اُنهن پمفليٽن ۾ اپٽار ٿيل آهي، پاڪستان ۾ ان دور بابت لکيلشايد ئي ڪنهن ٻئي ڪتاب ۾ هجي. “جيئي سنڌ” جو اِهو نعرو جيڪو اڄ سموري سنڌ جو هڪمتفقه قومي نعرو آهي، ان جو تخليقڪار به جتوئي صاحب هو، ڇاڪاڻ ته اهو سندس جڳ مشهورگيتَ “جيئي سنڌ ۽ جيئي سنڌ، جامِ محبت پيئي سنڌ” مان کنيل آهي. اقبال جي شڪوه کانمتاثر ٿي سنڌي ٻوليءَ ۾ شڪوه پڻ ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيءَ لکيو، جيتوڻيڪ ان وقت جيمذهبي انتهاپسندن جي دٻاءُ ۾ اچي اقبال کي “جوابِ شڪوه” پڻ لکڻو پيو هو پر سنڌ جي“حيدر” ڪنهن جي دٻاءُ ۾ اچي جوابِ شڪوه نه لکيو، اُها ٻي ڳالهه آهي ته هن خلاف بهوڏيرا، سرڪاري دانشور ۽ رجعت پسند سرڪار وٽ بار بار دانهيندا هئا (علي محمد راشديبه انهن ۾ شامل هو)، ايتري قدر جو هڪ ڀيري حيدرآباد جي انگريز ڪمشنر گبسن وٽ به انهندانهن ڏني، جنهن کيس اهو ڪتاب واپس وٺڻ جي هدايت ڪئي، جيڪا جتوئي صاحب نه مڃي.شڪوه لکڻ جي ڏوهه جي پاداش ۾ مٿس فتويٰ پڻ جاري ڪئي وئي، جنهن ۾ کيس سرڪاري منصبتان لاهي، سندس ڪتاب ضبط ڪري کيس ڦاهيءَ چاڙهڻ جي گهر ڪيل هئي پر سنڌ جو هيءُ“حيدر” اٽل بيٺو رهيو.

 

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي رڳو سنڌ ۽ ملڪ ۾ ئي نه پر عالميطور به مڃتا ماڻي. پاڪستان جا چوٽيءَ جا سياستدان خان غفار خان، عبدالصمد خاناچڪزئي، شيخ مجيب الرحمان، ذوالفقار علي ڀٽو، جي ايم سيد ۽ شيخ عبدالمجيد سنڌي کيسوڏو  مرتبو ڏيندا هئا. چين جو وزيراعظمپاڪستان جي دوري تي آيو ته هن ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيءَ سان ملاقات جي خواهش ظاهرڪئي ۽ سندن اِها ملاقات ٿي. ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جي زندگيءَ جا آخري پندرهن سالگهڻي ڀاڱي جيلن ۽ ڪال ڪوٺڙين ۾ گذريا ۽ مَڇَ جيل ۾ سندس صحت گهڻو خراب ٿي ۽ نيٺسنڌ جو هيءُ عظيم فرزند 21 مئي 1970ع تي 69 سالن جي ڄمار ۾ سنڌ جي تاريخ تياَڻ مِٽ نشان ڇڏي هن جهان مان موڪلائي ويو.

 

اڄوڪي دور ۾ سنڌ کي حيدر بخش جتوئيءَ جهڙن عظيم ۽ بي لوثدانشورن، اديبن، شاعرن، مفڪرن، سياسي ڪارڪنن ۽ انقلابين جي ضرورت آهي. سنڌ جيسياست ۾ اهو ڪردار، فضيلت، علميت ۽ اٿاهه ڪمٽمينٽ گهرجي، جنهن جو مجموعو ڪامريڊحيدر بخش جتوئي هو ۽ سنڌي ادب ۽ ڏاهپ جي دنيا ۾ اُهو وَڙُ، قلم جو ڪارج ۽ فڪريگهرائي گهرجي، جيڪا ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيءَ جي ڏات ۽ ڏاهپ جو ڪمال هئي. سڀ کانوڏي ڳالهه ته سنڌ کي اڄ اُها حقيقي هاري تحريڪ ۽ طبقاتي جدوجهد گهرجي، جيڪا نمائشينه هجي پر سچ پچ به هارين تي مشتمل ۽ سندن انقلابي فڪر ۽ جدوجهد جي ترجمان هجي. سنڌپنهنجي هن عظيم ڏاهي ۽ اڳواڻ کي سندس ورسيءَ جي موقعي تي نِوڙي سئو سئو سلام پيشڪري ٿي، جنهن ۾ هِڪُ هَٿُ منهنجو به آهي.

jchandio@cpcs.org.pk

مَي 21, 2016 at 10:12 pm راءِ ڏيو

اختلاف راءِ

اختلاف راءِ لاءِ برداشت ۽ هڪ ٻئي لاءِ سهپ جو جذبو پيدا ڪريو

آگسٽ 15, 2013 at 5:22 am راءِ ڏيو

وڏي ٻوڏ جي صورتحال ۽ سنڌ ۾ شهيدن جي حڪومت

Image

 

عزيز ناريجو

 

گذريل ٽن سالن ۾ سنڌ ۾ ٻه وڏيون ٻوڏون آيون. سوين ماڻهو اجل جو شڪار ٿيا، لکين ماڻهو بي گهر ٿيا ۽ اربن رپين جون ملڪيتون تباھ ٿيون. سنڌ ۾ پ پ پ ۽ ايم قيم ايم جي گڏيل حڪومت جي مٿي تي ڪا جونءِ به نه سُري. ڌتڙيل ماڻهن جي ڪا جوڳي سهائتا نه ٿي ۽ انهن مان گهڻا ته اڃا پاڻ سنڀالي نه سگهيا آهن

 

هن سال وري وڏيءَ ٻوڏ جا امڪان آهن. ڪشمير، خيبر پختونخوا، پنجاب ۽ هندستان جي علائقن ۾ گهڻيون برساتون پيون آهن. سنڌو دريا ۽ ان جون ڀرتيءَ واريون نديون ٽمٽار آهن ۽ سڄي پاڻيءَ جو رُخ سنڌ ڏانهن آهي

 

ڇا ”شهيد“ قائم علي شاھ جي ڪرپٽ ۽ ننڊن ۾ پيل سنڌ حڪومت کي ان ايندڙ سيلاب جي ڪا ڄاڻ آهي؟ ڇا انهن ڪي حفاظتي اُپاءَ ورتا آهن؟ ڇا بندن کي مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ انهن تي ڪو پهرو بيهاريو ويو آهي؟ ڇا سکر بيراج وٽ دروازن جي مرمت ٿي آهي؟ ڇا ڪنهن وڏيءَ ٻوڏ جي صورت ۾ ماڻهن جي سهائتا لاءِ ڪو پروگرام آهي؟

 

انهن سوالن جا جواب ڪير ڏيندو؟ ماڻهن جي زندگي ۽ موت جو سوال آهي. ڇا سنڌ وري هڪ ٻي وڏي ٻوڏ جي سَٽَ سهي سگهي ٿي؟

 

 

آگسٽ 15, 2013 at 5:17 am 1 comment

سنڌ ۾ نئين مڪاني نظام جي حامين، ايوب کهڙي ۽ راشديءَ وانگر ئي سنڌ جي دل ۾ ڇُرو هنيو آهي

سنڌ جي ماڻهن کي ان ڳالھ کي يقيني بنائڻ کپي ته ايندڙ چونڊن ۾ سنڌ اسيمبليءَ جي انهن سمورن ميمبرن کي بد ترين شڪست ملي جن مڪاني حڪومت جي نئين بل جي يا ته حق ۾ ووٽ ڏنو يا ان جي کلم کلا مخالفت نه ڪئي پ پ پ ۽ ايم قيو ايم جي ميمبرن سنڌ کي ائين ئي دل ۾ ڇُرو هنيو آهي جيئن اڄ کان تقريبن 57 سال اڳ ايوب کهڙي، علي محمد راشدي ۽ انهن جي ساٿين هنيو هو. پ پ پ ۽ ايم قيو ايم جي ميمبرن کي به ساڳي نظر سان ڏٺو وڃي جنهن نظر سان ايوب کهڙي، راشدي ۽ انهن جي ساٿين کي ڏٺو ٿو وڃي ساڳئي وقت سنڌ اسيمبليءَ جي انهن ميمبرن کي عزت ڏيڻ کپي جن ان بل جي اسيمبليءَ ۾ ۽ ان کان ٻاهر سخت مخالفت ڪئي

آڪٽوبر 25, 2012 at 7:42 am راءِ ڏيو

سنڌ جي قومي جدوجهد ۽ سنڌ جي ڪجھ اڳواڻن، ڪارڪنن ۽ گروپن جا رويا

سنڌ جي قومي جدوجهد ۾ صرف ڪجھ ماڻهن کي پنهنجو ڪري ٻين کي ان کان ڌار ڪرڻ جي بدران، اهڙيون ڪوششون ڪرڻ کپن ته جيئن سنڌ جا سڀ ماڻهو سنڌ جي قومي جدوجهد کي پنهنجو ڪن

ڳنڍين سارو ڏينهن ڇنڻ مور نه سکيا 

… شاھ عبداللطيف ڀٽائي

آڪٽوبر 24, 2012 at 8:07 pm 1 comment

ڇا 1970ع ۾، جي ايم سيد ڪراچيءَ جي سنڌ کان علحدگيءَ جي حمايت ڪئي هئي؟

 

 

 

فيسبوڪ تي هڪ وال تي اهو بحث پيو هلي ته ”1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي وقت، جي ايم سيد ڪراچيءَ کي سنڌ ۾ شامل ڪرڻ جي مخالفت ڪئي هئي“! ڇا اهو صحيح آهي؟

ان سوال تي منهنجي ڪمينٽ

 جذباتيت يا ذاتي طرح هڪ ٻئي جي خلاف لکڻ بدران صرف اصل نڪتي تي ڇنڊ ڇاڻ ڪرڻ کپي ۽ تاريخ کي درست رکڻ کپي. ان وقت جي ريڪارڊ کي چيڪ ڪبو ته اها ڳالھ واضح ٿي ويندي ته جي ايم سيد کان جڏهن صحافين سنڌ جي ڪن ڌرين طرفان ڪراچيءَ کي سنڌ کان ڌار ڪرڻ واريءَ گُهر جي باري ۾ پڇيو هو ته سيد ان جي حمايت نه ڪئي هئي

جڏهن ته منهنجي ڪَنن ۾ انهن دانشورن، ڏاهن ۽ ان وقت جي ڪجھ جوشيلن شاگرد اڳواڻن جون حيدرآباد جي هڪ جلسي ۾ ڪيل تقريرون اڃا بلڪل تازيون آهن، جن ڪراچيءَ جي سنڌ کان علحدگيءَ جي حمايت ڪئي هئي ۽ اهو دليل ڏنو هو ته ”ڪِني آڱر وڍي ڀلي“. دوستو، اهي ڳالهيون تاريخ جو حصو آهن

 

آڪٽوبر 24, 2012 at 7:59 pm راءِ ڏيو

سوال: طالباني پاڪستان ۾ ڪير رهڻ چاهيندو؟

تصوير انٽرنيٽ تان ورتل

سوال 1. طالباني پاڪستان ۾ ڪير رهڻ چاهيندو؟

2.
ان جي جاءِ تي اهڙي نظام هيٺ ڪير رهڻ چاهيندو جيڪو نظام، شاه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست، بلهي شاه، وارث شاه، شاه حسين، خواجه غلام فريد ۽ بابا فريد شڪر گنج جي تعليمن مطابق هجي؟

دوستو، اهي سوال تمام اهم آهن. ائين چئجي ته اهي سوال اسانجي زندگيءَ جا اهم ترين سوال آهن ته بجا ٿيندو

اها ڳالھ ماڻهن کي سمجهڻ کپي ته طالبان ڪو اوچتو يا ڪنهن حادثي طور يا ڪنهن هڪ انسان يا هڪ طاقت جي رٿابنديءَ هيٺ نه ٺهيا آهن. طالباني سوچ هن خطي ۾ گهڻي وقت کان موجود رهي آهي. ورهاڱي وقت، ان کان اڳ ۽ پوءِ جا هندو مسلم فساد، جماعت اسلاميءَ جا نعرا، ”پاڪستان ڪا مطلب ڪيا“، لا الاه الاللاه، ج ع پ جا نظام مصطفي جا نعرا ۽ ڪيترن ئي جهادي ٽولن، جيشن ۽ لشڪرن جو ٺهڻ ان جي علامت رهيا آهن

جن ماڻهن جي تاريخ ۾ دلچسپي آهي، اهي ان ڳالھ تي متفق هوندا ته طالباني سوچ پاڪستان ۾ مسلسل وڌي رهي آهي. کاٻي ڌر ۽ معتدل ماڻهن جي نيڪ نيتي تي ٻڌل بيشمار ڪوششن ۽ قربانين کانپوءِ به اها سوچ گهٽي ناهي. پاڻ وڌي آهي. نٿو لڳي ته اها سوچ ڪڏهن ختم ٿيندي. هن وقت اها سوچ پاڪستان جي ڪجھ علائقن ۾ گهڻي ٿي ڏسجي پر اها اهڙن علائقن ۾ به وڌي رهي آهي جتي تاريخي طرح انتها پسندي ڪڏهن به اوج تي نه رهي آهي. ٿوري وقت ۾ طالبان سڄي پاڪستان تي حاوي ٿي ويندا پر ان جي نتيجي ۾ تمام گهڻي رتو ڇاڻ به ٿيندي

ان ڪري ضروري آهي ته انهن علائقن کي طالباني انتها پسنديءَ کان بچائجي

ان ڳُوڙهي مسئلي جو هڪ ممڪن ۽ پر امن حل اهو آهي ته پاڪستان ۾ اهڙو رفرنڊم ڪرائجي جنهن ۾ مٿين ٻن سوالن جو جواب وٺجي. جيڪي خطا طالباني نظام هيٺ رهڻ چاهين، انهن کي پنهنجي پسند جو حق ڏنو وڃي پر جيڪي خِطا پنهنجي بزرگ شاعرن ۽ فلاسافرن جي تعليم مطابق زندگيون گذارڻ چاهين انهن کي پنهنجي رستي جي چونڊ جي آزادي ڏيڻ کپي

ان سان وڏي رتو ڇاڻ کي ٽاري سگهبو ۽ ڪروڙن ماڻهن جون زندگيون به بچائي سگهبيون. منهنجي خيال ۾ پاڪستان جي سلجهيل ذهن جي ماڻهن ۽ عالمي اڳواڻن کي ان تي ضرور غور ڪرڻ کپي. هن خِطي جي حالتن جا ٻين ملڪن تي اثر پيا به آهن ۽ اڳتي به اَوَس پوڻا آهن 

سيپٽمبر 2, 2012 at 6:22 am راءِ ڏيو

Older Posts


زمرا

  • Blogroll

  • Feeds